Það sem Íslendingar eru að finna fyrir í dag er hluti af hagkerfinu sem valið hefur verið fyrir okkur. Í ofurkappi og hjali um einstaklingshyggju hefur það gleymst að við erum öll hluti af einingu, hinu íslenska hagkerfi, og aðgerðir sem snerta það snerta alla leikmenn þess á einhvern hátt. Auk þess að vera bein afleiðing þess hagkerfis sem Eimreiðarhópurinn náði að færa okkur inn í, mónetarisma, fylgir þessi kreppa mynstri sem hefur komið fram um allan heim í mis-alvarlegri mynd. Einkareknar fjárfestingarstofnanir hafa fengið frjálsar hendur til að afla lánsfjár frá öðrum einkareknum lánastofnunum sem þær hafa svo lánað aftur inn í samfélagið. Um skamma hríð var því gríðarmikið fé í umferð, allt skuldir sem söfnuðu vöxtum og þegar ákveðinni hámarksþenslu var náð var þessu sama fé kippt úr hagkerfinu á ný. Samfélagið stóð eftir með ógreiddar vaxtaskuldir og ónýtan gjaldmiðil.

Þetta sama hefur gerst í Indónesíu, Argentínu, Suður Kóreu, Litháen og ótal fleiri ríkjum sem tóku upp þetta hagkerfi; það er ekkert sem gerir íslensku útgáfuna neitt sérstaka, nema þá að ef til vill höfum við gert heimsmet í skuldasöfnun miðað við höfðatölu. Það sem kallað var hnattvæðing, með ákveðnum greini, var ákvörðun sem tekin var í Washington (Washinton consensus) um að nýfrjálshyggjan skyldi breidd út í sem flest hagkerfi; að gera alla tengda og háða mónetarismanum. Þessu var náð fram með því að beita alþjóðafjármálastofnunum (AGS, heimsbankanum, ESB og NAFTA t.a.m.) sem allar voru orðnar gegnumsýrðar af þessarri hugmyndafræði og þær gátu nánast knúið ríki til að framfylgja aðgerðum sem miðuðu að því að koma hagkerfinu í þessa mynd. Öll þessi hagkerfi hafa gengið í gegnum þennan hring nýfrjálshyggjunnar og afleiðingin er langlíf heimskreppa.

Ein ástæða þess að þessi kreppa verður svo langvinn er sú að kerfið getur einungis gengið upp þegar hagvöxtur er hærri en vaxtagreiðslur í skuldirnar. Einn máttarstópa kerfisins er sá að einkareknar lánastofnanir hafa nánast frjálsar hendur við að skapa fé úr engu, lána það út og endurheimta með vöxtum. Peningar sem eru skapaðir á þennan máta auka einungis magn peninga í umferð og rýra virði hverrar einingar í jöfnu hlutfalli og skapa því augljóslega engin verðmæti í sjálfu sér og ef innheimta á vexti af slíku fé er ljóst að það fé verður að koma annarsstaðar frá. Allir þekkja nú orðið söguna. Þegar aðili fær lán frá lánastofnun býr hún hreinlega þá peninga til á staðnum. Engin verðmæti standa á bakvið þessa fjármuni. Allir í samfélaginu endurtaka leikinn og niðurstaðan verður að mest allt fé í samfélaginu eru skuldir sem þarf að greiða til baka, með vöxtum. Það er því ljóst að  þegar öll skuldin er borin saman við það fé sem er í umferð, vantar ákveðna summu; vextina og vaxtavextina og því er skuldin er hærri en féð sem er í umferð. En þetta kerfi getur hökt áfram þegar ástandið er þannig að æ fleiri taki alltaf æ stærri lán til að borga eldri skuldir.

            En þegar harðnar í ári og fólk og fyrirtæki þurfa að draga úr neyslu og framleiðslu kemur sannleikurinn í ljós: Það er ekki fræðilegur möguleiki að borga skuldirnar. En er þá ekki einfaldlega hægt að núllstilla kerfið og byrja frá grunni? Það væri gáfulegast ef ætlunin er að halda áfram að nota kapítalismann. En nei, heimurinn er ekki þannig. Það sem gerist nú er að lánastofnanirnar gera allt til að innheimta skuldir sínar. Til þess eru þær til. Það sem meira er, þær hafa öll tæki til að gera það. Kapítalísk ríki, þar á meðal hið íslenska, byggja stjórnarskrár sínar á þeirri meginreglu að eignarrétturinn sé “friðhelgur”. Fólk misskilur gjarnan hugtakið eignarréttur og telur það snúast um heimili sitt og leikföng, en aðalvirkni eignarréttarins er önnur og hún kemur fram á slíkum tímum sem við lifum í nú. Það sem stjórnarskráratkvæði um eignarréttinn fela í sér er að ríkið skuldbindur sig til að verja eignarrétt einkaaðila. Þau tæki sem ríkið getur notað eru þess eðlis að einstaklingar geta ekki varið sig gagnvart þeim. Ríkið hefur einkarétt á ofbeldi og kúgun. Löggæslan getur fangað einstakling og læst hann inni; dómsvaldið fylgir svo reglum sem settar eru af ríkinu og geta gefið löggæslunni leyfi til að læsa hann inni áfram og taka eignir upp í skuld til lánadrottna. Þessum tækjum, og öðrum hótunum, munu lánastofnanirnar beita og stjórnarskráin gefur þeim leyfi og möguleika til þess.

            Þetta mun Ísland búa við í framtíðinni og það stoðar lítið að flýja. Sama sagan mun endurtaka sig um allan heim, þökk sé hnattvæðingunni. En hvað gerist svo í kapítalísku samfélagi þegar fénu hefur verið kippt úr því? Þegar nóg er til af fé dreifist heildarsumman sem samfélagið hefur yfir að ráða yfir alla aðila í kerfinu; mis-jafnt þó. Verktakar, listamenn sem sækja um styrki, opinberir starfsmenn o.s.frv. sækja í pottinn. Ríkið, aftur í mismiklu mæli, sér um ákveðna grunnþjónustu: borgar ef fólk þarf að láta tjasla sér saman eða þarf að geyma börn og gamalmenni á meðan þau vinna og þar fram eftir götunum. Þegar féð rýrnar kemur það fram í öllu samfélaginu. Fólk mun hafa minna á milli handanna, fá minni þjónustu og þarf að borga meira. Þessi augljósu sannindi gleymast oft þegar menn kenna míkró-efnahagslegum fyrirbærum um.

            En hvað gerum við þá nú? Við höfum um nokkrar leiðir að velja. Sú fyrsta er sú sem mun koma af sjálfu sér ef við fylgjum straumnum. Lánastofnanir, innlendar og erlendar, munu ná út öllu því fé sem mögulegt er að ná úr samfélaginu. Þetta mun taka mörg ár. Fólk og fyrirtæki munu finna fyrir því á þannig hátt að það vinnur og reynir að skapa verðmæti, en mun engu halda eftir. Allur afrakstur vinnunnar sogast í ginnungagap skuldanna. Sumar lánastofnanir munu fara á hausinn og verða gleyptar af þeim sem lifa af. Auður og völd munu safnast á enn færri hendur og öll framleiðniaukning sem orðið hefur til vegna framfara í tækni og framsleiðsluháttum mun verða til einskis fyrir flesta. Hversu lengi þetta tímabil mun vara fer eftir því hvenær lánastofnanirnar verða mettar og hefja á ný að lána út fé, en þá mun hringrásin endurtaka sig. Það verður erfitt að stemma stigu við rányrkju á náttúruauðlindum, stríðs til að ná með ofbeldi völdum yfir eignum annarra og öðrum meinum kapítalismans þegar hann hefur flug sitt á ný.

            Önnur leið er fasismi í einhverri mynd, en þá leið þekkja eldri kynslóðir. Eftir kreppuna miklu á fjórða áratug síðustu aldar varð óánægja fólks við það líf sem laisses faire kapítalismi bauð upp á svo mikil að það tók fagnandi  hugmyndum um alræðisstjórn. Ríkin tóku á sig stærra hlutverk í efnahagsmálum og skipulögðu samfélagið af mikilli nákvæmni. Í Bandaríkjunum var það Roosevelt sem leiddi nýja ríkisrekna kapítalismann, í Ítalíu var það fasistaflokkur Mussolinis (reyndar fyrir heimskreppu), það sem Stalín og Bolsévistaflokkurinn framkvæmdi var einnig í þessa átt og svo mætti halda áfram. Risavaxin verkefni voru sett í gang af ríkinu – fólk fékk atvinnu og boltinn fór að rúlla á ný. Ríkin urðu sterkari en lánastofnanirnar og gátu að einhverju leyti knúið þær til að láta af kröfum sínum. Því miður leiddi stefnan af sér smávægileg atriði eins og fangelsun á þeim sem voru ósammála eða voru talin óæskileg, auknu frelsi ríkisins til að pynta og myrða og hryllilegri heimsstyrjöld, en kapítalismanum var haldið á lífi.

            Þriðja leiðin er jafnframt sú erfiðasta og flóknasta af þessum þrem. Hún felst í því að við svörum sjálf spurningunni, viljum við halda áfram með þetta kerfi, neitandi. Kapítalisminn hefur fengið sitt tækifæri og það er löngu kominn tími til að leggja hann niður og finna nýja samfélagsskipan sem er í takt við þörf og vilja fólks. Þessi leið krefst átaks. Hún mun ekki verða að veruleika af sjálfu sér. Spurningin er, erum við, alþýðan nógu sterk, skynsöm og öguð til að gera það sem gera þarf?

            Við vitum hvað við þurfum að gera. Við verðum að semja nýjan samfélagssáttmála þar sem fram kemur hverskonar samfélagi við viljum búa í. Við þurfum að setja okkur markmið um það hvernig samfélagið ætti að líta út fyrir komandi kynslóðir og velja þar með þá braut sem við viljum fylgja. Við þurfum að ákveða hvernig hægt er að ná þessu fram; að skipuleggja verk fyrir allt samfélagið og svara því hver gerir hvað, hversvegna og hvernig. Við þurfum að koma áætluninni, eða áætlunum, í framkvæmd. Auk þess þurfum við að sætta okkur við allskyns ófyrirsjáanleg vandræði sem munu koma upp og leysa þau eftir fremsta megni.

            Þetta virðist ómögulegt. Hvernig á fólk að geta komið sér saman um þetta? Þetta virðist í fljótu bragði krefjast þess fasisma sem leið tvö felur í sér; að einn öflugur hópur, eða jafnvel einstaklingur, stýri fundum og taki ákvarðanirnar sjálfur. Slíkt er ekki ásættanlegt og mun einungis leiða til nýrrar kúgunar minnihluta á meirihlutanum. Önnur hætta er á að meirihlutinn kúgi minnihlutann í sífellu þegar svokallaður “almannavilji” sem getur einungis tekið á sig mynd lægsta samnefnara í umræðu tryggi að ákvarðanirnar verða þegar upp er staðið ekki í þágu neinna.

            En við erum ekki múlbundin við flokksræði, meirihlutakosningar eða jafnvel lýðræðið sjálft. Það sem gerst hefur á Íslandi síðasta ár hefur ekki einungis fært með sér kreppu í kapítalismanum; það hefur fært með sér möguleika á jákvæðri byltingu. Borgarafundirnir um allt land, aðgerðir anarkistahópa, myndanir nýrra og öflugra hreyfinga á borð við hagsmunasamtök heimilanna og samstaða fólks í mótmælum hefur gert að veruleika upphaf að því sem ef til vill gæti orðið hið raunverulega vald á Íslandi sem er þess megnugt að smíða “póst-kapítalískt” samfélag.

Ummæli (0)

Skrifa ummæli