|
 |
 |
|
|
| Virkar kommúnismi? |
|
|
Hver hefur ekki heyrt frasann: “kommúnisminn er falleg hugmynd, en hann virkar ekki í raun ...Eðli mannsins er einfaldlega ekki slíkt að hann gangi upp”. Gjarnan rumsa menn svo upp einhverjum “mannlegum eðlum” (ef svo má segja) sem menn telja sig hafa vitneskju um. En er þetta rétt? Er eðli manneskjunnar þannig að það gangi gegn kommúnismanum, og þá væntanlega með núverandi kerfi? Því má svara: Það fer eftir ýmsu. Í fyrsta lagi fer svarið eftir því hvað við eigum við með kommúnisma. Í stað þess að romsa upp sögu heimsstjórnmálanna skulum við skilgreina kommúnisma sem samfélagsskipan án eignarréttar, stéttskiptingar og ríkisvalds, þar sem öll framleiðsla samfélagsins er í sameign allra aðila í samfélaginu. Eignarhaldið liggur í samfélaginu. Er þessi samfélagsskipan á þá veru að manneskjan getur ekki samþykkt hana án þess að vera þvinguð til? Því verður að svara neitandi. Samfélög sem mætti segja að hafi þróast náttúrulega, í þeirri merkingu að samfélagsskipulagið virðist hafa þróast á lifandi og eðlilegan máta í stað þess að hafa verið þvingað fram, gjarnan að fullu kommúnísk og það er einmitt eignarrétturinn sem virðist vera aðskotahlutur í samfélagi manna. Við þurfum ekki fornleifafræðinga til að meta hvort slíkar samfélagsgerðir séu til. Mörg samfélög frumbyggja (e. indigenous) sýna greinileg merki um slíkan kommúnisma. Hugmyndin um eignarhald dreifðist ekki um heiminn vegna hugmyndafræðilegrar fegurðar eða vinsælda meðal fólksins. Fólkið sem byggir heiminn tók ekki upp hugmyndina af sjálfdáðum heldur var henni þvingað upp á fólk með oft hryllilegu ofbeldi og yfirgangi. Nýlendustefnan gekk einmitt út á það að yfirstéttir Evrópu og Asíu lýstu yfir eign sinni á landi sem þegar var byggt fólki og fé. Fólk var skattlagt fyrir að búa þar sem það bjó, pyntað og myrt fyrir að mótmæla og enn í dag lifa margir afkomendur þeirra eins og þrælar á jörðinni sem enginn átti áður. Það er sama hvert horft er. Í Ástralíu bjuggu hundruðir þúsunda í jafnvægi við hvert annað og náttúruna áður en nýlenduherrarnir skiptu upp því mikla landflæmi. Þar var kerfisbundið reynt að gera einkaeignar og auðvaldskerfið hluta af lífi hinna hundruða mismunandi þjóða sem fyrir bjuggu; týnda kynslóðin var fórnarlamb þeirrar fyrirætlan. Íbúar sumra þjóðanna, s.s. íbúar Tasmaníu, var útrýmt. En þeir frumbyggja sem enn eru á meginlandinu stafar enn ógn af einkaeignarvírus frá hvítum Áströlum. Landsvæði sem þeir hafa enn yfir að ráða eru í sameign, en ríkisstjórn Howards hefur reynt að einkavæða þau í gróðaskyni (sjá nánar hér). Eitthvert besta dæmið um það hvernig eignarrétturinn hefur dreift sér er saga hans í norður- og suður Ameríku. Það tók forvígismenn eignarréttarins ekki langan tíma að dreifa þessarri hugmynd um álfurnar tvær, og það var ekki með samþykki þeirra sem nýttu landið fyrir. Aðalsmenn úr Evrópu eignuðu sér hreinlega jarðir, fengu stuðnings ríkjanna sem þeir komu frá og beittu öfgakenndu ofbeldi til að koma honum á. Frumbyggjar í karabísku eyjunum voru fyrstu fórnarlömbin, en þeim var að mestu útrýmt. Columbus lét það þannig verða eitt sitt fyrsta verk að fyrirskipa að hver einn og einasti frumbyggi eyjunnar Espaniola, Tainos fólkið, skyldi hnepptur í þrældóm; en þrælahald er einmitt öfgafull útgáfa af eignarréttinum, eignarréttur yfir annarri manneskju. Nýlegar rannsóknir benda til þess að þegar Columbus steig fyrst á land hafi allt að 8 milljónir búið á eyjunni. Árið 1542 voru einungis um 200 enn á lífi (meira um þetta hér). Hugmyndir ýmissa frumbyggjaþjóða (Búskmanna, Sama, Inúíta, Sioux o.s.frv) um eignarrétt á landssvæðum gengu þvert á þær hugmyndir sem eru meitlaðar í stjórnarskrár Vesturlanda. Hjá þeim skipti máli hver notaði landið og hver byggi á því. Það var því framandi fyrir þessar þjóðir þegar umboðsmenn nýrra kristilegra kapítalískra þjóðríkja fóru skyndilega að lýsa eign sinni yfir landsvæði sem þeir sjálfir bjuggu á og / eða nýttu. Hvað áttu þeir við með að einhver ætti landið? Nú gat fólk ekki ferðst frjálst á milli dala, þar sem ósýnileg landamæri lágu skyndilega á milli þeirra. Lögreglumenn voru svo sendir til að innheimta skatt, af landinu sem þeir höfðu búið á í þúsundir ára! Þessi hugmynd var svo framandi, svo fáránleg, að þjóðirnar (s.s. Samar í norður Skandinavíu) halda enn upp andspyrnu gegn þessu kerfi. Samfélagsgerðir sem skólastofnanir okkar hafa dæmt sem frumstæð; samfélög veiðimanna, safnara, hirðingja o.s.frv., virðast ekki hafa sterkar hugmyndir um eignarhald, heldur notkunarrétt. Þetta fer því fjarri frá því að sanna að eitthvað “eðli manneskjunnar” kalli á græðgi og þörf að að eigna sér hluti. Hugmyndin um að einkaeign sé eðlileg er lærð, en við höfum lært vel og það krefst oft persónulegrar reynslu til að sjá hversu undarleg þessi hugmynd er í rauninni. Kunningi minn ferðaðist um Mongólíu fyrir skemmstu og var heillaður af landi og þjóð. Það sem vakti mesta athygli hjá honum var einmitt þetta, að fólkið sem hann mætti virtist ekki hafa neina sérstaka hugmynd um einkaeign. Honum brá í fyrstu er hann lagði vélhjóli sínu við verslun þegar barnaskari þusti að og fór að leika sér með hlutina sem hann hafði með sér; töskur, hjálm o.s.frv. og taldi sig hafa tapað þessum eigum sínum. En hann fann sér til léttis að þegar hann settist aftur á hjólið fékk hann hverja einustu örðu til baka á augabragði. Svipuð atvik gerðust svo út ferðina. Það sem ferðalangurinn var að kynnast var að fólkinu var ekki eðlislægt að kasta eign sinni á hluti, heldur skipti máli hvort og hver væri að nota þá. Hér má reyndar skjóta inn í smá athugasemd: Ef einhverjir hafa raunverulegan áhuga á því að vita hvert “eðli manneskjunnar” er, þá er heil vísindagrein tileinkuð slíkum vangaveltum. Ýmsar rannsóknir hafa verið birtar um sálfræði einkaeignar og græðgi eða einkaeign og réttara væri að vísa til niðurstaðna tilrauna sem unnar eru af vísindalegri nákvæmni. Þær fáu rannsóknir sem ég hef kynnt mér benda til þess að hugmynd um einkaeign sé lærð og hluti af samfélagsgerð, ekki einhverju eðli mannsins. Við getum reyndar verið viss um að hugmyndin um eignarrétt er ekki innbyggt í manneskjuna, hluti af “mannlegu eðli”. Hún er lærð og hana má losa sig við. Einkaeign er misskilið hugtak í okkar samfélagi. Á íslensku er meir að segja ekki gerður greinarmunur á hugtökunum sem á ensku kallast property og possession og því varla varla von á miklum skilningi á muninum á þeim. Kjarni einkaeignar er í raun ekki réttur til að nota hluti sér til þurftar, það er það sem felst í réttinum á possession. Kjarni hans er frekar sá að sá sem hefur einkaeign á hlut hefur þar með rétt til þess að hindra aðra í því að nota hann. Þetta er því ekki frelsandi fyrirbæri, heldur heftandi. Í stjórnarskrá Íslands, eins og í stjórnarskrám flestra nútímaríkja, er eignarrétturinn úrskurðaður friðhelgur og ríkinu er skylt að verja hann. Þetta gerir þeim sem hafa eignarhald á hlut kleyft að nota ríkið og þau tæki sem það hefur að ráða, til að beita þá ofbeldi sem nota hlutinn án sérstaks leyfis. Nánast engar takmarkanir eru á því hversu miklar eignir hver og einn getur sölsað undir sig og engu er skipt hvort eigandinn noti nokkurn tímann eignina. Hvergi er getið á um réttindi til að nota hluti, jarðir o.s.frv. jafnvel þótt það sé nauðsynlegt afkomu þess sem á í hlut né hvort hann komi eigandanum til nokkurs gagns. Þannig er ólöglegt, og refsivert, að búa sér sjálfur til þak yfir höfuðið á óbyggðu landi, þar sem nánast allt land er í eigu einhvers. Eignarrétturinn skapar óumflýjanlega átök á milli þeirra sem eiga og þeirra sem eiga ekki. Eigendurnir þurfa að verja eignir sem þeir nota ekki frá þeim sem eiga þær ekki en þurfa að nota þær og til að útkljá það þarf eitthvað ofbeldistæki; vald til að verja eignarréttinn. Þetta vald er venjulega ríkisvald, en það getur einnig falist í einkareknum ofbeldissveitum. Eignarrétturinn er sumsé réttur til að kasta eign sinni á lönd, tæki og önnur verðmæti, en þetta felur um leið í sér rétt til að hindra aðra í að nota þessi fyrirbæri. Að slá eign sinni skapar því átök milli þeirra sem þurfa að nota viðkomandi fyrirbæri og þeirra sem eiga hana. Eignarrétturinn er ekki það sama og notkunarréttur; rétturinn til að nota verðmæti. Munurinn á þessu tvennu er afar mikilvægur. (E.S.: Hér eru hugmyndir miskunnarlaust teknar frá fólki á borð við Pierre-Joseph Proudhon, Karli Marx og Jean-Jacques Rousseau. Þeir höfðu sjálfsagt eitthvað að láni sjálfir, auk þess sem hugmyndir gagnast betur ef þær eru í eigu allra, ekki í einkaeign...).
|
