Þórarinn Hjartarson sendi á vefritinu Múrnum langt lesendabréf í júní 2004, um stefnumál „íslenskra byltingarsinna“. Það var þá birt þar í þremur hlutum vegna lengdar. Bréfið birtist hér í heild sinni, með lítilsháttar breytingum.

*** *** *** ***

Neðanskráð grind að stefnuskrá byltingarsinnaða sósíalista er einsmannsverk. En hún varð til í framhaldi af umræðu meðal vinstri-Vinstri grænna í MÍR-salnum og víðar í vetur [2004], sem hvellur hlaust af. Tilskrifið gekk út í þann umræðuhóp. Viðbrögðin þar voru jákvæð og ég var hvattur til að birta þetta fyrir fleiri. Fjallað er um nokkur hugtök og meginmál sem rauðliðar þurfa að ræða.

LANGTÍMAMARKMIÐ: Afnám kapítalismans, sósíalismi og síðan stéttlaust þjóðfélag. Leiðin þangað er leið harðnandi stéttabaráttu (fólksins sjálfs, grasrótar) og svo pólitísk og efnahagsleg bylting, þegar eignir stórauðvaldsins eru þjóðnýttar í snatri. Um möguleika á friðsemd byltingar vil ég ekkert fullyrða hér og nú en um er að ræða afnám hins kapítalíska hagkerfis, ekki viðgerð þess eða endurnýjun. Við tekur hagkerfi þar sem meðvitaðar áætlanir um uppfyllingu samfélagslegra markmiða taka við eftir því sem hinir ýmsu þættir framleiðslu og þjónustu eru smám saman dregnir út af markaði vöruframleiðslu og gróðasóknar – sem skapar fólki nýja möguleika á að hafa áhrif á skipan og þróun samfélagsins.

FEMÍNISMI: Femínisminn er mjög mikilvægur af því karlveldið og kjarnafjölskyldan sem efnahagsleg grunneining eru mikilvægar stoðir kapítalisma og kúgunar alþýðunnar. Femínismi hefur gegnt heilmiklu framsæknu hlutverki hér á landi, ekki síst á 8. og 9. áratugnum. Femínisminn er nú ósamstæðari hreyfing en þá. Það sem mest er áberandi núna verður líklega að kallast frekar smáborgaralegur femínismi sem tengist meira millistéttarkonum en áður, og segir það líklega mest um ástand verkalýðshreyfingarinnar. En barátta gegn vændi, klámi, mansali o.fl. eru auðvitað grundvallarmál og svo náttúrlega launabarátta í dæmigerðum „kvennastörfum“. Við megum hafa fullan skilning á baráttu „millistéttarkerlinga“ þó að við söknum meira baráttu alþýðukvenna. Við viljum samfélag þar sem hver einstaklingur er efnahagslega sjálfstæður, heimilis- og umönnunarstörf eru félagslega skipulögð og samskipti kynja og foreldra og barna ákvarðast ekki af stöðu þeirra í efnahagslegu framfærslukerfi fjölskyldunnar.

UMHVERFISVERND: Landbúnaðarsvæði heimsins dragast saman. Skortur á vatni vex. Rányrkja fiskistofna síeykst. Kapítalísk rányrkja ógnar lífi og vistkerfum á æ fleiri sviðum, þegar náttúran er innleidd í vöruframleiðslu á markaði um allan heim með vægðarlausum kröfum um hámörkun arðseminnar. Vatn ánna og fiskur hafsins eru einkavædd. Öll samfélög eru þvinguð inn í sama dans. Kapítalisminn ógnar öllu lífi á jörðinni.

HNATTVÆÐING – HEIMSVALDASTEFNA: Kapítalísk heimsvaldastefna einkennist af útflutningi fjármagns og fjárfestinga yfir landamæri. Hnattvæðing er ekki neitt nýtt fyrirbæri. „Nýja hagkerfið“ er ofurþroskaður iðnaðarkapítalismi og „hnattvædda” hagkerfið er ofurþroskuð heimsvaldastefna. Það þarf að greina á milli hnattvæðingar sem aukinna hnattrænna samskipta (t.d. gegnum Netið) og hinnar efnahagslegu hnattvæðingar auhringavaldsins. Aukin alheimsvæðing hefur verið þróunarstefna kapítalismans frá byrjun. Sú þróun hefur þó verið mishröð eftir tímabilum. Tímabil klassísku heimsvaldastefnunnar, 1860-1913 og með nokkrum truflunum til 1929, var tímabil hraðvaxandi alheimsvæðingar. Svo kom kreppan mikla og eftir hana, ca. 1940-1975, tók við tímabil meiri verndarstefnu sem að mestu leyti var afleiðing kreppunnar, þjóðríkin tóku að vernda eigin framleiðslu gegn samkeppni sem reynst hafði of eyðileggjandi, að öðru leyti komu einnig til áhrif sósíaldemókrata og alþýðusamtaka og „söguleg málamiðlun” um ákveðinn stöðugleika og velferðarkerfi innan einstakra þjóðríkja. En sérstkalega á níunda og tíunda áratugnum fór hin eðlislæga alheimsvæðing kapítalismans á fullt aftur. Ný svæði bættust við í kapítalíska markaðinn, fyrrum Sovétríki, A-Evrópa, Indland, Kína þar sem bæði landbúnaður og borgaralegar atvinnugreinar stjórnast nú af heimsmarkaði með hámarksávöxtun fjármagns sem eina markmið, og kannski er þá efnahagskerfi heimsins loksins fyllilega alheimsvætt, eftir eina og hálfa öld alheimsvæðingar. Hugmyndir um einhverja pólitískt hlutlausa hnattvæðingu, friðsamlegt flæði og útrás fjármagns sem sé hafið yfir þjóðríki og stórveldapólitík eru hins vegar rangar. Heimsvaldastefnan hefur aldrei verið árásarhneigðari en nú um stundir.

Hið nýja í stöðunni eftir seinna stríð og sérstaklega eftir 1980 er að fjölþjóðlegt auðhringavald býr sér til alþjóðlegar stofnanir, sáttmála og reglur sem þvinga fram frelsi fjármagnsins til að flæða yfir öll landamæri í gróðasókn: Heimsviðskiptastofnunin (WTO), Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn gegna nú lykilhlutverki í því. Þessar stofnanir predika um nývæðingu fátæku svæðanna eftir leiðum kapítalískrar markaðsvæðingar, en það gerist ekki. Um helmingur jarðarbúa eru smábændur 3. heimsins og þróun kapítalismans útilokar þá frá þróun. Þessi fjöldi dregst lengra og lengra aftur úr og verður efnahagslega óþarfur fyrir heimsmarkaðinn. Bilið milli hans og landbúnaðar þróuðu ríkjanna hefur aukist með miklum hraða á seinni hluta 20. aldar og leiðin til þróunar er honum lokuð. Eymd og fátækt hefur líka aukist meðal þéttbýlisbúa ef litið er á jörðina í heild; herskarar gistiverkafólks, svartur og „sveigjanlegur“ vinnumarkaður, vinnuafl sem býr við algert öryggisleysi vex bæði í 3. heiminum og ríkum löndum.

HÖFUÐMÓTHVERFAN Í HEIMINUM: Hér gríp ég til maóískrar greiningar: Á seinni hluta 20. aldar hafa félagslegar og pólitískar höfuðandstæður á heimsvísu verið andstæðurnar milli heimsvaldastefnunnar og hins vegar undirokaðrar alþýðu og undirokaðra þjóða. Það má einnig orða svo að barátta þessara andstæðinga hafi verið brennipunktur stéttabaráttunnar í heiminum. Mikilvægustu öflin í baráttunni gegn heimsvaldastefnunni eru í 3. heiminum, pólitískar andspyrnuhreyfingar alþýðunnar þar, í ýmsum myndum. Þetta hefur þó þróast nokkuð í sveiflum. Uppsveifla var á árunum 1945–1980 í baráttu gegn nýlenduveldunum seinni og þá var baráttan gjarnan háð undir merkjum sósíalisma. Eftir tímabundna ósigra sósíalismans er bárattan oftar háð undir merkjum t.d. íslams eða þjóðlegrar baráttu í einhverri mynd en eðli hennar er óbreytt.

BARÁTTA GEGN HEIMSVALDASTEFNU OG KAPÍTALISMA Í RÍKU LÖNDUNUM: Þar hafa orðið til nýjar framsæknar hreyfingar. Hingað til hafa þær fengist við viðfangsefni eins og baráttu gegn fríverslunarstefnu Alþjóðabankanns og Heimsviðskiptastofnunarinnar, stríðsrekstur Bandaríkjanna, framferði alþjóðlegra auðhringa o.s.frv. Gagnrýni þessarar hreyfingar hefur smám saman orðið breiðari á alhliða framferði nýmóðins kapítalisma. Eftir því sem barátta gegn einstökum birtingarmyndum hins kapítalíska arðráns harðnar verður spurningin áleitnari: Hvað á að gera við kapítalismann sjálfan? Er hægt að lappa upp á hann, og hvað ef ekki?

SÓSÍALISMINN: Að sjálfsögðu vaknar spurningin um hann. Einhver 3. leið blasir ekki við, nema það væri leið Blairs eða sænska leiðin, en þær eru sem óðast að éta sig sjálfar. Eins vakna spurningar um reynsluna af sósíalismanum. Það er knýjandi að skoða arfleifð hans, jákvæða og neikvæða. Ég vil fullyrða að hinar sósíalísku byltingar, og þá fyrst og fremst í Sovétríkjunum og Kína, hafi skilað miklum árangri fyrir alþýðu þeirra landa og einnig til stuðnings og inspírasjónar fyrir baráttu alþýðu annarra landa, meðan þær tilraunir stóðu. Jafnframt er ljóst að mikil mistök voru gerð sem grófu undan sósíalískri uppbyggingu. Nefna má „lausn” landbúnaðarmálanna í Sovétríkjunum og samvöxt flokks og ríkisvalds bæði í Sovét og Kína. Mistökin öll leiddu alla vega til þess að sósíalisminn féll aftur. Sósíalismi umræddra landa spratt í upphafi upp úr lýðræðisbyltingum og þjóðlegum byltingum vanþróaðra og hálflénskra landa (sem gerði lausn landbúnaðarmála að lykilatriði) og „veikum hlekkjum” imperíalismans. Sú staða gerði sjálfa byltinguna auðveldari en sósíalíska uppbyggingu erfiðari. Hvenær og hvernig ný borgarastétt tók völdin í þessum ríkjum ræði ég ekki að svo stöddu. En afturkippir og tímabundnir ósigrar nýrra samfélagshátta eru eðlilegir og óhjákvæmilegir.

ÍSLAND OG HEIMSVALDASTEFNAN: Langt er síðan íslenskt auðvald komst á stig heimsvaldastefnu í efnahagslegri þróun. Efnahagsleg útrás íslenska einokunarauðvaldsins hefur þó tekið stökk á síðustu misserum og íslensk auðstétt hefur orðið stórútflytjandi fjármagns. Jafnframt verður íslensk alþýða í hæsta máta fórnarlamb utanaðkomandi heimsvaldastefnu og hnattvæðingar. Með nýfrjálshyggjunni frá 1980 hefur hert mjög á alþjóðlegu flæði fjármagnsins með afnámi tolla og verslunar- og gjaldeyrishafta. Á sínum tíma varð iðnþróun nýrra svæða í skjóli verndarstefnu en í seinni tíð hefur herskárri heimsvaldastefna brotið niður og bannað alla stíflugarða tolla og verndar svo slík þróunarbraut er lokuð og fjármagnið flæðir frjálst og endar aftur í vasa þeirra stóru. Á mörgum svæðum heimsins hefur iðnaðurinn verið afbyggður í kjölfarið og  iðnvæðingu verið snúið við.

Að nokkru leyti hefur þetta gerst með íslenskan iðnað sem hefur færst á erlendar hendur á stuttum tíma. Íslenskur úrvinnsluiðnaður, sem framleiddi einkum fyrir heimamarkað, hefur á síðustu áratugum veslast upp og horfið að stærstum hluta vegna innflutningsfrelsis og flutnings iðnaðar til láglauna- og lágkostnaðarlanda. Að sama skapi vex útrás íslenskra fyrirtækja. Bónus, Pharmaco, Actavis, Össur, Marel, Bakkavör eru nokkur dæmi [stórsókn hinna einkavæddu banka í fjármagnsútflutningi hefur orðið eftir að þetta var skrifað]. Íslenskt stórauðvald hefur misst áhugann á að þróa íslenska samfélagið umfram það sem hámarksávöxtun fjármagnsins býður. Ísland er með (lítið) heimsvaldasinnað hagkerfi en er efnahagsleg hjálenda um leið. Ein afleiðing kapítalískrar hnattvæðingar í fjölmörgum auðvaldsríkjum, einkum þeim minni, er að erlendur eignarhlutur í atvinnulífinu stórvex. Minni ríki og minni hagkerfi missa meira og meira af sjálfsákvörðunarréttinum og það kemur af sjálfu sér að þeim er stjórnað af stóru strákunum í bekknum, efnahagslega, pólitískt og hernaðarlega.

Íslensk stjórnvöld hafa undanfarinn áratug gerst mun virkari þáttakendur í heimsvaldakerfinu en áður. Íslenskt auðvald í útrásarhug telur hagsmunum sínum best borgið með því að binda Ísland sem fastast við öflugustu blokkir heimsvaldasinna: Bandaríkin og ESB. Í því ljósi verður að skilja stuðning við innrás og hernám í Írak og Afghanistan og stóraukna þátttöku Íslands í hinni nýju hnattrænu hernaðarstefnu NATO.

SJÁLFSTÆÐISBARÁTTAN HELDUR ÁFRAM. Karl Marx sagði að öreigarnir ættu sér ekkert föðurland og var líklega ekkert hrifinn af þjóðernishyggju, enda var þjóðernishyggjan í Evrópu á 19. öld borin uppi af borgarastétt (hann mun þó hafa lýst stuðningi t.d. við sjálfstæðisbaráttu minni þjóða eins og Íra). Síðan hefur mikið vatn til sjávar runnið, einkum með tilkomu og þróun kapítalískrar heimsvaldastefnu. Á 19. öld var þjóðríkið kjörland kapítalismans (sem þýddi útvíkkun frá lénskri uppskiptingu landanna) en það nægir honum aldeilis ekki lengur. En sama umræða um þjóðernishyggju er enn uppi á teningnum meðal vinstri manna, eins og fátt hafi breyst. Ýmsir meðal þeirra fullyrða að baráttan fyrir sjálfsákvörðunarrétti þjóða sé afturhald, þjóni hægrisinnuðum þjóðrembuöflum, sundri alþýðu heimsins, vinni gegn alþjóðahyggju o.s.frv. Aðrir telja að barátta fyrir sjálfsákvörðunarrétti þjóða hafi aldrei verið mikilvægari, og ég er á meðal þeirra. Það breytir ekki því að barátta gegn kynþáttahyggju og þjóðrembu og t.d. fyrir hagsmunum innflytjenda á Íslandi er mikilvægur þáttur í baráttunni gegn heimsvaldastefnunni og þáttur í heilbrigðri þjóðvarnarbaráttu.

EVRÓPUSAMBANDIÐ: ESB er heimsvaldasinnuð auðvaldsblokk sem samstillir efnahagslega og pólitíka krafta Evrópustórvelda í keppni þeirra á heimsvísu, keppni um yfirráðasvæði og markaði. Ráðamenn innan ESB reyna nú mjög að leiða stjórnarskrá Evrópusambandsins í lög: Kjarni hennar er að efnahagsleg frjálshyggja, þ.e.a.s. markaðsstýring samfélagsins, er gerð að lögum. Það þýðir að sérhvert frávik frá henni í hagstjórnun og félagsmálastjórnun aðildarríkjanna mun teljast lögbrot. Hún felur einnig í sér að stofnanir ESB verða settar yfir stofnanir aðildarríkjanna.

Það þarf meira en litla blindu til að sjá ekki að þetta þetta fer þvert gegn öllu sem heitið getur sjálfsákvörðun, lýðræði, vald í nálægð o.s.frv. Það er fráleitt að sú sjálfsákvörðun sem þannig er gefin eftir verði endurheimt í formi áhrifa okkar á sameiginlega ákvarðanatöku. Til hvers barðist þá alþýðan fyrir samtakafrelsi og kosningarétti? Til hvers börðust þá Íslendingar fyrir innlendu stjórnarráði ef færa á ákvörðunarvaldið úr landi aftur? Afstaða stórs hluta íslenskra og evrópskra vinstri manna til þjóðlegs sjálfsákvörðunarréttar er einn mikill sorgarleikur.

Það er þó skondið að heyra Sjálfstæðismenn belgja sig mikið gegn ESB-farganinu úr því þeir studdu EES-samninginn og beygðu sig þar með undir 70-80% af tilskipunum sama fargans sem tryggir að þróunin hér verður í öllum meginatriðum sú sama og í ESB-löndum. Að maður ekki nefni „sjálfstæði“ þeirra í utanríkismálum.

HÖFUÐANDSTÆÐINGUR okkar er íslenskt einokunarauðvald. Hinumegin stendur íslensk alþýða og verkalýðsstéttin þar fremst. Um samsetningu þeirrar stéttar og núverandi baráttukrafta hennar þarf að ræða. Vissulega er ástandið bágt, lítið ber á baráttuöflum innan aðildarfélaga ASÍ og verkalýðshreyfingin er pólitískt óvirk, en er ekki skýringa m.a. að leit í því að stéttina vantar algjörlega pólitíkt forystuafl?

Mikilvægustu pólitísku andstæður samfélags okkar hér og nú tel ég vera á milli annars vegar markaðsvæðingar og einkavæðingar (markaðslausna) og hins vegar einhvers konar samvirkra lausna, samstöðu alþýðu um samfélagsleg markmið, pólitíska stjórnun og samfélagsábyrgð. Frjálshyggjuöflin hafa knúið sitt í gegn og gert markaðinn að algildu hagstjórnartæki og afleiðingin er full valdataka innlends og alþjóðlegs fjármálamarkaðar í íslensku atvinnulífi. Alhliða sókn markaðsaflanna hefur síðan 1992 farið fram í krafti fjórfrelsisins í EES, enda felur þróunarstefna Evrópusamrunans í sér þessa sömu sókn. Fyrsta stóráhlaupinu hér á landi lauk með fullri valdatöku fjármálamarkaðarins í sjávarútvegi. Einkavæðing ríkisbanka fylgdi á eftir og nú óðfluga einkavæðing opinberrar þjónustu og stoðkerfa samfélagsins. Ég álít að vísu ekki að ríkisrekstur jafngildi „þjóðareign” eins og Allaballar vildu meina; borgarastéttin hefur valdið, en opinber rekstur gefur þó visst pláss fyrir eftirlit Alþingis og áhrif þrýstihópa í samfélaginu sem hafa hins vegar engin áhrif á fjármálamarkaðinn. Það er afstaða manna gagnvart þessu megináhlaupi auðvaldsins sem nú greinir best á milli vina og óvina alþýðunnar í stjórnmálunum.

TVEIR ENDURBÓTAFLOKKAR: Þjóðin situr uppi með tvo flokka sem á einhvern hátt eiga fortíðarrætur í verkalýðshreyfingu og sósíaliskri hreyfingu: Samfylkinguna (Sf) og Vinstri græna (VG). Með marxískri hugtakanotkun má kenna þá við „endurbótastefnu“ af því báðir vilja gera endurbætur á hinu kapítalíska kerfi en vilja búa við það áfram. Hvorugur hefur t.d. uppi kröfur um útgöngu úr EES, en það útilokar íslenska alþýðu frá öllum teljandi áhrifum á efnahagsstjórn. Hvorugur vinnur starf sem mikið mark er að innan verkalýðsstéttarinnar. Báðir eru fyrst og fremst þingpallaflokkar sem byggja starf sitt kringum þingflokkana og ala á blekkingunni um að þeir geti leyst málin fyrir alþýðuna fái þeir þingstyrk. En það er margt sem greinir þá að. Sf er helsti boðberi Evrópusambandsaðildar en VG eru á móti. Sf hefur frá upphafi verið flokkur einkavæðingar og markaðslausna og hægt að segja að hann hafi tekið fullan þátt í því megináhlaupi markaðsaflanna sem lýst var hér að ofan (afstaða til ríkisbanka, framsals kvóta og markaðslausna í heilbrigðiskerfinu). VG hafa unnið gegn þessu áhlaupi, stundum skelegglega. Sf hefur að mestu fylgt stóriðjustefnunni en VG verið á móti og VG setja öðrum fremur umhverfismál á dagskrá. Sf hefur að stórum hluta fylgt árásarstefnu Bandaríkjanna og NATO (Afghanistan og Kosovo) og er NATO-flokkur meðan VG hafa að mestu verið réttu megin í þessum málum. VG hefur tekið frumkvæði í mörgum jafnréttisbaráttumálum (gegn klámi, mansali, vændi o.fl.).

Við hljótum því að gera upp á milli þessara flokka. Sf er meðal andstæðinga í íslenskri stéttabaráttu (þótt alþýðan geti auðvitað tekið undir mörg stefnumál Sf) en VG eru þrátt fyrir allt í veigamiklum atriðum framsækinn flokkur sem framsækið fólk á a.m.k. samleið með mörgum í meginmálum. En VG er endurbótasinnaður flokkur og sú staðreynd mun, að miklum líkindum, leiða hann út í vaxandi stéttasamvinnu, stjórnarsamstarf, „samrekstur þjóðarskútunnar” og síðan hreina auðvaldspólitík. Brautin er þó ekki fyrirfram lögð og barátta innan flokksins skiptir vissulega máli. Það versta sem getur gerst er að rauðliðar innan flokksins sitji með hendur í skauti og þegi eða tuldri bara í barminn. Þá heldur flokkurinn áfram í þeim hjólförum sem Alþýðubandalagið hefur þegar ekið eftir og framsækið fólk fer í meiri fýlu, verður óvirkt og dettur út eitt og eitt. Rauðliðarnir verða að ná vopnum sínum og ræða stefnuna ófeimnir. Róttæk vinstriumræða hefur skotið upp kollinum á ný og það er mikilsvert. Ég hefði aldrei farið að semja byltingarsinnaða stefnuskrá fyrir fimm árum.

Þótt VG sé bandamaður (a.m.k. enn) verður hann aldrei flokkur sem skilar íslenskri alþýðu langt framávið með því að skipuleggja baráttu hennar sjálfrar. Til þess þarf byltingarsinnaðan flokk. Byltingarsinnaður flokkur þarf einkum tvennt: Í fyrsta lagi þarf hann að helga sig því að styðja og skipuleggja stéttabaráttu íslenskrar alþýðu, baráttu grasrótarinnar sjáfrar, enda er þingpallabaráttan það form stjórmála sem auðvaldið óskar sér. Í öðru lagi þarf hann að berjast fyrir afnámi auðvaldsskipulagsins og hafa íslenska stefnuskrá til þess. Stefnuskrá um sósíalisma sem svarar kröfum nútímans. Þetta var fyrsta innlegg í umræðu um slíka stefnuskrá.

Ummæli (0)

Skrifa ummæli