Það heyrist stundum nefnt að ástandið í landinu sé einhvers konar byltingarástand. Óvenjulegur tími var augljóslega upp runninn í byrjun október þegar bankastjóri Landsbankans sagði í Kastljósviðtali í tengslum við bankahrunið að kapítalisminn virtist vera að falla. Það blasir við okkur djúptæk ólga meðal almennings. Stjórnmálaáhugi kraumar og stjórnmálaskoðanir fólks umturnast á miklum hraða. Meira en það: Hér er alvarleg stjórnmálakreppa, sem lýsir sér í mikilli vantrú á íslensku þingræði, flokkakerfi og stjórnkerfi. Oft er líka sagt að kreppan gefi tækifæri: Við heyrum bæði hjá róttækum og hófsömum vinstrimönnum og öðrum sem voru vansælir á frjálshyggjutímanum að eftir gjaldþrot frjálshyggjunnar sé opin leið fyrir okkur hin að skapa það Ísland sem við viljum búa í.

En byltingarástand? Ja, hvað er bylting? Hana má vissulega skilgreina á ýmsa vegu. Fyrir mér er eðlilegt að nota marxísk hugtök. Samkvæmt þeim er stjórnarskipti eitt, hallarbylting/valdarán (coup d'etat) er annað og þjóðfélagsbylting það þriðja. Þjóðfélagsbylting greinist frá hvers konar stjórnarskiptum (einnig valdaráni) með því að henni fylgir umturnun ríkjandi samfélagshátta. Marxisminn gengur út frá því að hvert samfélag einkennist af stéttarræði, Marx og Lenín kölluðu  það alræði (diktarúr). Til dæmis einkennist kapítalisminn af skipulegu stéttarlegu valdi borgarastéttar eða auðstéttar. Í þjóðfélagsbyltingu breytast afstæður milli stétta. Ein þjóðfélagsstétt og/eða pólitískir flokkar hennar steypa annarri stétt. Enda getur umbylting þjóðfélagsgerðarinnar ekki tekist nema hafa mikinn fjöldastuðning. Þannig var þetta í heimssögulegum byltingum eins og í Frakklandi 1779, í Rússlandi 1917 eða Kína 1949. Um það eru sagnfræðingar bærilega sammála þótt menn greini á um hve lengi þessar byltingar entust, hve lengi ný stéttarveldi stóðu og hve framsækin þau voru. Annars konar byltingar voru til dæmis „flauelsbyltingin“ i Tékkóslóvakiu 1989 eða „appelsínugulu“ byltinguna í Úkraínu. Þar var ólgan mikil og stuðningur alþýðunnar sömuleiðis en sjálf byltingin snerti frekar stjórnarfar og pólitíska menningu en stöðu stéttanna í samfélaginu. 

Víkjum að Íslandi. Hér er stjórnmálakreppa. Af hverju? Ég tel að margur maðurinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að hér hafi ekki verið og sé ekkert lýðræði. Ekki að ófyrirsynju. Hin stéttbundna efnahagsstefna birtist t.d. svona: Atvinnutæki sjávarplássanna voru lögð niður eða seld burt. Enginn var spurður, altént ekki almenningur eða lýðræðislegar stofnanir. Sláturhús plássins og frystihúsið lagt niður, kvótinn fór, þjónustustofnanir og skóli lögð niður. Enginn spurður. „Lögmál markaðarins“ var sagt. Sparisjóður byggðarinnar einkavæddur og gleyptur af hákörlum. Enginn spurður. Peningarnir teknir úr sjávarútvegi og fluttir úr landi. Enginn spurður. Bankarnir einkavæddir skv. reglum EES. Írak sagt stríð á hendur. Enginn spurður. Bankarnir ofþöndu sig í útlöndum fyrir lánsfé og ábyrgðin var skrifuð á ríkissjóð. Enginn spurður, til dæmis ekki Alþingi. Í kreppunni eru svo skuldirnar þjóðnýttar og enginn er spurður.

Jú, Alþingi var stundum spurt um þetta, en það var algjört aukaatriði. Stjórnvöld geta yfirleitt tryggt sér meirihluta á Alþingi ef með þarf. Hvar er lýðræðið? Formlegt vald þingsins er bara fíkjublað fyrir kerfið. Hvers konar kerfi er það? – Vond blanda viðskipta og stjórnmála, segir Jón Baldvin. – Spilling stjórnmálastéttarinnar, segir Þorvaldur Gylfason. - Frjálshyggjan, segir Ögmundur. En fyrirbærin sem þeir nefna eru bara birtingarmyndir sjálfs grundvallarkerfis: Alræðis auðstéttarinnar (raunar hluta hennar, stórauðvaldsins, einokurarauðvalds). Eða eigum við að kalla það auðræði? Öll framantalin ráðsmennska auðvalds og markaðsafla helgaðist af eignarrétti þessarar stéttar á auðmagni og atvinnutækjum. Framkvæmdavaldið framkvæmir fyrir auðvaldið á meðan þingið heldur ræður fyrir fólkið.

Það getur verið eftirsjá að þessu þingræði þrátt fyrir allt. Alræði auðstéttarinnar hefur notast við nokkur mismunandi pólitísk form, m.a. einræði/hereinræði og nokkrar tegundir af fasisma. Þingræði ásamt borgaralegu lýðræði hefur verið ríkjandi stjórnarform kapítalismans í kringum okkur, og verið talið þeirra bærilegast. Ef þingræðið er í kreppu á meðan veldi einokunarauðvaldsins stendur óhaggað er þess vegna ástæða til að hafa áhyggjur af því að við getum fengið yfir okkur verra stjórnarform. Svo lifum við í stærri heimi því enginn er eyland. Mikil fjölgun einræðisstjórna í Evrópu og síðan heimsstyrjöld voru beinustu afleiðingar kreppunnar á 4. áratugnum.

Jæja, íslenska þingræðið er sem sagt í kreppu og það er verðskuldað. Og ríkjandi efnahagsstefna undafarinna ára, nýfrjálshyggjan, er líka í slæmri kreppu. En það er ekki þar með komið byltingarástand í landið. A.m.k. tvennt vantar: a) Verkalýðsstétt í sókn. Sú stétt ein gæti ógnað völdum íslenskrar auðstéttar. Mótmælaaldan sem nú skekur samfélagið er alþýðleg og stéttarleg á sinn hátt, uppistaða mótmælafunda er almennt launafólk, en stéttin sem slík er hrapalega illa skipulögð til baráttu, pólitískt sundruð og samtök launamanna ýmist allt of veik eða í þjónustu markaðsaflanna. b) Byltingarsinnað stjórnmálaafl vantar. Stjórmálaafl sem tekið getur forustu og skipulagt stéttabaráttu, sem talar um sósíalisma og berst fyrir honum en ætlar sér ekki að hressa upp á kapítalismann. Ekkert slíkt hefur verið í flóru íslenskra stjórnmálasamtaka í áratugi. Hins vegar er hljómgrunnur fyrir tali um sósíalisma nú skyndilega breytt og bætt. Það vantar bara kommana.  

Enga rannsókn hef ég gert á íslensku mótmælaöldunni, er aðeins almennur áhorfandi. Maður getur leikið sér að sögulegum hliðstæðum. Vel má benda á „appelsínugulu“ byltinguna í Úkraínu 2004. Fólkið sakaði Janúkovitsj um kosningasvik og margs kyns spillingu og þvingaði í gegn endurkosningu þar sem hetja þessarar byltingar, Viktor Jústsjenkó, hafði sigur. Meginbreytingin var að elítan þar hallaði sér meira í vestur en austur. Flauelsbyltinguna í Tékkó og fleiri byltingar í Austur-Evrópu 1989-90 mætti sjálfsagt kalla borgaralegar lýðræðisbyltingar. Þær urðu þó ekki mjög djúptækar samfélagsbyltingar. Gamla „kommúníska“ ríkisauðvaldið hélt yfirleitt sínu og niðurstaða umbrotanna varð sú að mikil frjálshyggja varð ofan á í hagstjórn og stjórnkerfi. Eins má benda á hliðstæður í ástandinu í Þýskalandi áður en nasisminn komst til valda. Millistéttin hafði tapað eignum sínum í tveimur kreppum. Gjaldþrota smáeigendur urðu mikil uppistaða í flokki Hitlers. Ég tek fram að afar margt er ólíkt í pólitískri menningu Þýskalands 1930 og Íslands nú. Í Frakklandi varð ein helsta útkoma sömu kreppu kosningasigur Alþýðufylkingarinnar 1936. Niðurstaðan er að kreppa og ólga af hennar völdum getur fengið margs kyns útkomu.

Mótmælaaldan íslenska er deigla fremur en hreyfing með skýra stefnu. Alla vega eru þar margir og misjafnir straumar á ferð og teikn á lofti. Kannski erfitt að finna eitthvað sem sameinar annað en reiðina. Hún beinist mjög að útrásarmönnum, einnig að stjórnvöldum og gjarnan einnig að Davíð og Seðlabankanum. Svo fækkar samnefnurum. Ég tel þó að mjög stór hluti bylgjunnar vilji gera rækilega upp við frjálshyggjuna. Óbeisluð frjálshyggja á sér nú fáa opinskáa formælendur og kannski ekki viðreisnar von á næstunni. Það gefur tilefni til bjartsýni. Samt er það svo að a.m.k. tveir þeirra sem nú eru alláberandi í mótmælunum, Jón Baldvin Hannibalsson og Þorvaldur Gylfason, voru megingerendur í frjálshyggjubylgjunni frá 1990, í þeim mikilvæga þætti hennar að gera íslenska sósíaldemókrata að markaðskrötum. Frjálshyggja og andfrjálshyggja eru þó bara tvær stefnur í deiglunni af mörgum. Þarna eru sósíaldemókratar, anarkistar, femínistar, húmanistar, markaðskratar, krítískir akademónar, byltingarsinnaðir sósíalistar og krafan um nýtt lýðræði er áberandi. Þarna er líka Nóvemberhreyfingin sem vill sem skjótasta aðild að ESB. Þessi deigla er því að sumu leyti óreiðukennd og líklega ruglingslegri en ella af því hvað verkalýðsbaráttan hefur verið veik og róttækur, verkalýðssinnaður sósíalismi hefur verið fjarverandi vettvangi íslenskra stjórnmála.  

Bágt væri það ef ein helsta útkoma ólgunnar yrði innganga í ESB. Ég ætla að gerast viðhafnarlegur og segja: Það fer ekki saman að vera róttækur andkapítalisti og styðja ESB-aðild. Það er meira en svo að ESB sé markaðssinnað: Markaðshyggjan er kjarni þess og grundvöllur – fjórþætt yfirþjóðlegt markaðsfrelsi – allt frá Rómarsáttmálanum 1957. Ég held reyndar að hrifning af Evrópusambandinu sé fátíð meðal þeirra sem mestan þátt taka í mótmælaöldunni nú, þótt Samfylkingin reyni eftir megni að gefa þann tón. Hins vegar ríkir vantraust á krónunni – og helstu stofnanir og flokkar íslensks auðvalds sýnast hafa tekið ESB-stefnu, og langflestir fræðingarnir. Þá finnst mér það sláandi að meðal mótmælendanna virðist þetta stórmál vera harla lítið til umræðu, nánast tabú. Andvaraleysi þeirra í því máli eykur auðvitað hættuna á því að markaðsöflunum takist að keyra okkur inn í frjálshyggjublokkina stóru, sem væri mikill ósigur fyrir íslenska alþýðu.

Til þess að ólga þessi leiði til varanlegra framfara fyrir alþýðu er aðeins ein fær leið: leið stéttabaráttu; sú leið að verkalýðshreyfing og önnur alþýðusamtök nái vopnum sínum og grasrótarbarátta alþýðu eflist. Það verður að endurreisa íslenska verkalýðshreyfingu til baráttu. Nú sem stendur ganga árásirnar linnulaust yfir fólk: uppsagnir og atvinnumissir, launalækkanir, vaxtahækkanir, skattahækkanir í vændum, þjóðnýtt tap bankanna, niðurskurður samneyslu og þjónustu. Svo vofir bráðlega yfir krafan um hallalaus fjárlög, rekin áfram með svipu AGS (sama krafa er skilyrði fyrir upptöku evru). Ennþá er fremur fátt um varnir. En allar framfarir eru undir því komnar að alþýðan nái að efla samtakamáttinn og snúa vörn í sókn. Sú varð raunin í kreppunni á 4. áratugnum. Gerist það hins vegar ekki koma róttæk tiltæki aðgerðarsinna að litlu gagni, eins og atlögur við lögreglustöð og seðlabanka. Slíkt gæti allt eins stulað að stjórkerfisbreytingum í afturhaldsátt, með grimmu eftirlits- og lögregluríki, með ríkisstýrðum, korpóratífum kapítalisma undir einhverjum nýjum formum af fasisma, sem leyst gætu gjaldþrota þingræðið af hólmi. Höfum því hugfast að í baráttunni við að steypa auðvaldinu er barátta fyrir lýðræðinu afar mikilvæg (og komandi sósíalisma nauðsynleg). Því að vegir liggja til allra átta. En hitt er rétt: Kreppan gefur tækifæri.

Ummæli (0)

Skrifa ummæli